Zelf aan de slag met veranderaars

Van inspirerend naar itererend

Jan-Willem Bullée (Universiteit Twente) is psycholoog, maar ook een informatica-expert op het gebied van cybersecurity. Die twee expertises heeft hij gecombineerd in een grote (meta-)studie naar de effectiviteit van verandertrajecten. Hoe toetsen we dingen? Hoe weet je of iets werkt? Of zitten we bezigheidstherapie te doen? Hij tovert een bekend schema op het scherm. Het ligt ook op papier voor de ongeveer 30 deelnemers aan deze workshop. ‘PLAN’ - ‘DO’ - ‘CHECK’ - ‘ACT’ staat erop. Op het papier ligt een stapeltje pennen. “Die heb ik niet gecheckt trouwens… Oeps.”

De deelnemers aan deze workshop mogen al snel zelf aan de slag. Ze mogen hun eigen project in het schema inpassen. Dat is makkelijker gezegd, dan gedaan. Jan-Willem Bullée neemt de deelnemers stapsgewijs mee aan de hand van een eigen project op het gebied van cybersecurity, phishing via je e-mail. Bij elke stap neemt hij iedereen mee in een aantal wetenschappelijke inzichten om het ontwerp van de interventie aan te scherpen. De eerste twee stappen worden voortvarend genomen. Bij ‘check’ lopen de tandwielen enigszins vast. Hoe kun je gericht testen welk effect jouw interventie heeft gehad. “Wat is een experiment?” vraagt een gepuzzelde deelnemer.

Eén van de conclusies van de workshop: er gaat vaak veel aandacht naar interventies, naar voornemens en ingrepen in processen, maar er wordt vaak minder aandacht gegeven aan ‘kwaliteitscontrole’, aan het daadwerkelijk meten van het effect van ingrepen (of projecten) en aan het daarna aanpassen van de plannen. Werkt je project eigenlijk wel? “Er wordt te weinig gedaan in het blokje ‘check’!” Bullée: “Mijn ervaring is dat we allemaal heel goed zijn in ‘plan’ en ‘do’ en meer aandacht moeten besteden aan leren én bijstellen. Met deze concrete handvatten kun je jouw projectuitvoering ombouwen tot een iteratief leerproces: klein beginnen, scherp kijken, slimmer bijstellen.”

Mensen flexibel en weerbaar maken

Bij de volgende workshop waar uw reporter binnenvalt staan ongeveer 30 mensen in een kring te kijken naar een lange strook papier op de grond. Die strook is een tijdlijn. Er staan jaartallen op, en her en der zitten plakkers. Dat zijn de ‘kantelpunten’ die de deelnemers hebben aangewezen als antwoord op verschillende stellingen. Bijvoorbeeld: “Wanneer is LLO een standaardonderdeel van een arbeidscontract?” of “Wanneer verwacht je de eerste weerstand bij je LLO-project?” Onder aanvoering van Peike van der Lubbe en Janneke Brouwer (LLO-Katalysatoren) vliegen de plakkers alle kanten uit. Ook hier gaat het in feite niet om de gekozen werkvorm, maar om het gesprek dat de deelnemers -de veranderaars- met elkaar voeren. Mensen uit het onderwijs, uit kennisinstellingen, van de werkvloer. Wat helpt is dat ze aan het begin van de workshop elkaar diep in de ogen hebben gekeken. “We hebben de kleur van onze ogen uitgezet op de tijdlijn,” zegt een van de deelnemers. “Van licht naar donker.”

De workshop begint luchtig, maar al snel gaan de deelnemers de diepte in. “Er komt ook een ethisch aspect naar voren,” zegt iemand bij een stelling. “Wat ga je vertellen tegen kinderen, over wat ze later ‘moeten’ worden?” Iemand anders zegt: “We zitten nu iets te bedenken voor een systeem dat over tien jaar misschien helemaal niet meer bestaat.” Dat roept weer een reactie op: “Het gaat niet om het systeem. Mensen flexibel en weerbaar maken, dat is eigenlijk waar het op neerkomt.” ”Het hele idee dat de school een leerplek is, en het bedrijf een werkplek, is eigenlijk verouderd,” vult iemand anders aan. Deelnemers vertellen over hun projecten, andere deelnemers luisteren aandachtig naar de ervaringen van anderen. Ze staan stil, maar de ervaringen in hun hoofd trekken zichtbaar sprintjes.